در هفتههای اخیر و همزمان با گسترش اعتراضات اجتماعی و تشدید فضای امنیتی در ایران، وضعیت مهاجران افغانستان این کشور بهطور قابل توجهی وخیمتر شده است. مهاجرانی که سالها در شرایطی نابرابر و ناامن زندگی کردهاند، اکنون با فشارهای فزایندهای مواجهاند که بهطور مستقیم بر امنیت، معیشت و کرامت انسانی آنان تأثیر گذاشته است.
بحران اقتصادی عمیق، تورم گسترده، کاهش شدید قدرت خرید و افزایش نارضایتی عمومی، زمینهساز شکلگیری اعتراضات در شهرهای مختلف ایران شده است. در چنین شرایطی، گروههای آسیبپذیر اجتماعی معمولاً نخستین اهداف سیاستهای امنیتی و کنترلی قرار میگیرند. مهاجران افغانستان نیز در این وضعیت، بیش از گذشته در معرض محدودیتها و برخوردهای سختگیرانه قرار گرفتهاند.
در روزهای گذشته گزارشهای متعددی از افزایش ایستهای بازرسی، کنترلهای خیابانی و برخوردهای پلیسی با مهاجران افغانستان منتشر شده است. این اقدامات در موارد بسیاری بدون تفکیک میان افراد دارای مدارک اقامتی و فاقد مدارک صورت میگیرد. پیامد این وضعیت، محدود شدن رفتوآمد، محرومیت از اشتغال و افزایش ترس از بازداشت و اخراج در میان مهاجران بوده است؛ امری که معیشت هزاران خانواده را بهطور جدی تهدید میکند.
همزمان با تشدید فضای امنیتی، وضعیت حقوقی مهاجران افغانستان نیز بیش از پیش بیثبات شده است. شمار قابل توجهی از آنان فاقد مدارک اقامتی معتبر هستند یا مدارکی دارند که عملاً از سوی نهادهای اجرایی به رسمیت شناخته نمیشود. این خلأ حقوقی، مهاجران را در معرض بازداشت خودسرانه و بازگرداندن اجباری قرار داده و آنان را از دسترسی به سازوکارهای مؤثر حمایتی و حقوقی محروم کرده است.
اخراج و بازگرداندن اجباری مهاجران افغانستان پیامدهای انسانی گستردهای به همراه داشته است. گزارشهای موجود حاکی از جدایی خانوادهها، از دست رفتن داراییها، عدم پرداخت دستمزدهای معوقه و بدرفتاری در جریان بازداشت و انتقال به مرزها است.
بازگشت به افغانستان، در شرایطی که این کشور با فقر گسترده، بیکاری، ضعف خدمات درمانی و نبود حمایتهای اجتماعی مواجه است، بسیاری از بازگشتکنندگان را در وضعیت آسیبپذیری شدید قرار میدهد.
در فضای پرتنش کنونی، فشارهای اجتماعی و رفتارهای تبعیضآمیز علیه مهاجران افغان نیز افزایش یافته است. در برخی موارد، مشکلات اقتصادی و معیشتی بهنادرست به حضور مهاجران نسبت داده میشود؛ رویکردی که زمینهساز نقض حقوق انسانی و افزایش خشونتهای کلامی و رفتاری علیه این گروه شده است. این در حالی است که مهاجران افغان خود از آسیبپذیرترین اقشار جامعه به شمار میروند و نقشی در شکلگیری بحرانهای اقتصادی و سیاسی کنونی ندارند.
تحولات اخیر نشان میدهد آنچه در حال وقوع است، فراتر از یک مسئله مهاجرتی، نشانههای جدی یک بحران انسانی در حال گسترش است. تداوم این وضعیت میتواند پیامدهای جبران ناپذیری برای امنیت و کرامت هزاران مهاجر و خانوادههای آنان به همراه داشته باشد؛ افرادی که نه امکان بازگشت امن و پایدار دارند و نه از حداقل حمایتهای لازم برای زندگی شرافتمندانه در کشور میزبان برخوردارند.
نویسنده: فاطمه اکبری 
