یادداشت: تایب احمد
جامعه افغانستان در دهههای اخیر با چالشهای فراوانی چون جنگ، فقر، بیسوادی، تبعیض، محدودیتهای اجتماعی افراطگرایی و ضعف نهادهای مدنی روبهرو بوده است. در چنین شرایطی، نقش فعالان مدنی و اجتماعی در آگاهیدهی، دفاع از حقوق مردم و کمک به بهبود وضعیت جامعه بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا میکند. اما یک فعال مدنی یا یک فعال اجتماعی باید دارای ویژگیهایی باشد که او را در مسیر خدمت به جامعه یاری رساند.
خودشناسی، کسب دانش و آگاهی، شناخت آسیبهای اجتماعی، تمرکز بر آگاهیدهی و در نهایت حقخواهی و دادخواهی، از دید من مهمترین اولویتهای یک فعال مدنی در افغانستان به شمار میروند.
نخستین گام برای هر فعال اجتماعی، خودشناسی است. فرد باید خود، اهداف خود و مسئولیتهای اجتماعیاش را بشناسد و کسی که شناخت درستی از خود، ارزشها و رسالت اجتماعی خویش نداشته باشد، نمیتواند در مسیر خدمت به جامعه بهدرستی گام بردارد. خودشناسی باعث میشود فعال مدنی از احساسات زودگذر، تعصبات قومی و منافع شخصی فاصله گرفته و با دیدی روشن و مسئولانه فعالیت کند.
دومین اولویت، فراگیری آگاهی است. فعالیت مدنی بدون دانش و شناخت کافی، تأثیرگذاری لازم را نمیتواند داشته باشد. او همواره در حال مطالعه و یادگیری میماند؛ از تاریخ، فرهنگ، حقوق شهروندی، مسائل اجتماعی و تحولات روز آگاهی کسب میکند و همچنان دانش و قوه نطق خود را افزایش میدهد تا مشکلات جامعه را عمیقتر درک کرده و برای آنها راهحلهای مناسب پیشنهاد کند.
پس از آن، شناسایی آسیبهای اجتماعی اهمیت ویژهای در یک فعال دارد. فقر، بیسوادی، اعتیاد، خشونت، تبعیض، مهاجرت اجباری، افراطگرایی و محرومیت از آموزش از جمله مشکلاتی هستند که بخش بزرگی از جامعه افغانستان با آن دستوپنجه نرم میکند. یک فعال مدنی باید این آسیبها را بهدرستی بشناسد، ریشههای آنها را بررسی کند و نیازهای واقعی مردم را درک نماید. بدون این شناخت تلاشهای اجتماعی ممکن است از مسیر اصلی منحرف شود.
چهارمین اولویت، تمرکز بر آگاهیدهی است. بسیاری از مشکلات اجتماعی از ناآگاهی سرچشمه میگیرند. از این رو، فعالان مدنی باید بخش مهمی از فعالیتهای خود را به آموزش و آگاهیبخشی اختصاص دهند. آگاهسازی مردم درباره حقوق شهروندی، اهمیت آموزش، مشارکت اجتماعی، مسئولیتپذیری و ارزشهای انسانی میتواند زمینهساز تغییرات مثبت و پایدار در جامعه شود زیرا جامعه آگاه کمتر قربانی سوءاستفاده خواهد شد.
در نهایت، یک فعال مدنی وقتی خود را شناخت مسولیتهای خود را در اجتماع دریافت و راه حل برایش پیدا کرد به حقخواهی و دادخواهی روی آورده و به صدای مردم تبدیل شود.
دادخواهی به معنای دفاع از حقوق کسانی است که امکان دفاع از خود را ندارند. فعال مدنی باید در برابر بیعدالتی سکوت نکند، مشکلات و مطالبات مردم را بازتاب دهد و از راههای مسالمتآمیز برای تحقق عدالت و حقوق انسانی تلاش کند.
بناً فعالیت مدنی و اجتماعی در افغانستان مسئولیتی بزرگ و سرنوشتساز است. یک فعال مدنی موفق، پیش از هر چیز باید خود را بشناسد، دانش و آگاهی خود را گسترش دهد، آسیبهای اجتماعی را بهدرستی شناسایی کند و با آگاهیدهی به مردم، زمینه تغییر و پیشرفت را فراهم سازد.
سرانجام پس از این فراینده تعریف شده فوق او به دادخواه جامعه تبدیل میشود و در کنار مردم برای عدالت، کرامت انسانی و حقوق شهروندی تلاش میکند. تنها با چنین رویکردی است که فعالیت مدنی میتواند به ابزاری مؤثر برای توسعه، همبستگی و بهبود آینده افغانستان بدل شود.
