گزارش “سامعه علمیار” عضو رهبری سازمان حمایت از جامعه مدنی و خبرنگاران
پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت و ادامه ممنوعیت آموزش دختران بالاتر از صنف ششم، شماری از زنان و دختران در بخشهایی از افغانستان برای ادامه آموزش به روشهای غیررسمی روی آوردهاند. آموزش در خانه، ایجاد صنفهای کوچک در محیطهای مسکونی و استفاده از آموزش آنلاین از جمله روشهایی است که برخی دختران برای ادامه تحصیل از آن استفاده میکنند.
مریم، نام مستعار یک زن ۲۸ ساله و استاد سابق دانشگاه کابل، در غرب کابل یکی از این صنفهای خانگی را مدیریت میکند. به گفته او این صنف پس از آن شکل گرفت که یکی از دختران همسایه از او خواست برایش زبان انگلیسی آموزش دهد.
مریم میگوید اکنون شماری از دختران صنفهای هشتم و نهم در این محل درس میخوانند و مضمونهایی مانند ریاضی، فیزیک و انگلیسی را آموزش میبینند. به گفته او رفتوآمد دانشآموزان با فاصله زمانی انجام میشود تا فعالیت صنف توجه دیگران را جلب نکند.
او میگوید نگرانیهای امنیتی یکی از چالشهای اصلی این صنفها است.
مریم میگوید: «بزرگترین چالش ما ترس است. هر بار که صدای رنجر طالبان در کوچه میپیچد، قلب همهمان میایستد.»
به گفته او، دانشآموزان هنگام احساس خطر کتابهای درسی را پنهان میکنند و تلاش میشود فعالیت آموزشی متوقف شود تا وضعیت دوباره عادی شود.
در هرات نیز برخی زنان از امکانات موجود در خانه برای ادامه آموزش دختران استفاده میکنند.
زهرا، نام مستعار یک معلم ۴۲ ساله و از آموزگاران سابق معارف در هرات، میگوید در کنار فعالیتهای خانگی و خیاطی، برای شماری از دختران درسهای مکتب را نیز آموزش میدهد.
به گفته زهرا، دختران برای حضور در این محل از عناوین دیگری مانند یادگیری خیاطی استفاده میکنند و آموزش در ساعات مشخص انجام میشود.
او میگوید: «دختران به بهانه یادگیری خیاطی یا خرید نان به خانه من میآیند. من در طول روز یک ساعت به آنها خیاطی یاد میدهم و یک ساعت دیگر روی تختهسیاه درس یاد میدهم.»
زهرا میگوید: آموزش دختران در شرایطی انجام میشود که خانوادهها و آموزگاران نسبت به پیامدهای احتمالی آن نگرانی دارند.
در کنار صنفهای خانگی، برخی دختران از آموزش آنلاین نیز استفاده میکنند.
فرشته، نام مستعار یک زن ۲۱ ساله و دانشجوی سابق رشته کامپیوتر ساینس، میگوید پس از متوقفشدن تحصیلش، به آموزش آنلاین روی آورده است. او اکنون برای شماری از دختران در ولایتهای مختلف در زمینه کدنویسی و برنامهنویسی آموزش ارائه میکند.
فرشته میگوید هزینه بالای اینترنت و سرعت پایین آن، دسترسی دختران به آموزش آنلاین را با مشکل مواجه کرده است.
او میگوید: «انترنت در افغانستان گران است و سرعت بسیار کمی دارد. خیلی از دخترها مجبورند نیمهشب بیدار بمانند تا ویدیوهای آموزشی را دانلود کنند.»
به گفته فرشته، قطع برق و دسترسی محدود به تجهیزات نیز از دیگر مشکلات آموزش آنلاین است. او میگوید شماری از دختران از تلفنهای همراه برای دریافت ویدیوهای آموزشی و ارتباط با آموزگاران استفاده میکنند.
این سه روایت نشان میدهد که در کنار آموزش رسمی، شکلهایی از آموزش غیررسمی در میان برخی دختران افغانستان ایجاد شده است. با این حال، به دلیل ماهیت پنهانی این فعالیتها، اطلاعات دقیقی درباره شمار صنفهای خانگی، تعداد دانشآموزان و گستره فعالیت این شبکهها وجود ندارد.
همچنین مشخص نیست که تمام این صنفها از یک برنامه درسی مشخص پیروی میکنند یا خیر. تفاوت در امکانات آموزشی، سطح آموزگاران، دسترسی به کتابهای درسی و نبود ارزیابی منظم، از عواملی است که میتواند بر کیفیت این نوع آموزش تأثیر بگذارد.
آموزش آنلاین نیز با محدودیتهای مشابه روبهرو است. دسترسی نابرابر به اینترنت، هزینه بستههای اینترنتی، کمبود وسایل مناسب و مشکلات برق از جمله عواملی است که میتواند مشارکت دانشآموزان را محدود کند.
با وجود این، برای دخترانی که از آموزش رسمی محروم شدهاند، چنین روشهایی امکان ادامه برخی فعالیتهای آموزشی را فراهم کرده است. این فعالیتها بیشتر به صورت کوچک و غیرمتمرکز انجام میشوند و اطلاعات مستقلی درباره میزان پوشش و دوام آنها در سراسر کشور در دست نیست.
ممنوعیت ادامه آموزش دختران پس از صنف ششم، مسیر تحصیلی شمار زیادی از دانشآموزان دختر را متوقف کرده است. شماری از آنان پس از تکمیل دوره ابتدایی امکان ورود به صنفهای بالاتر را ندارند و دخترانی که پیش از این در دانشگاهها تحصیل میکردند نیز با محدودیتهای گسترده در ادامه تحصیل روبهرو شدهاند.
در چنین شرایطی، آموزشهای خانگی و آنلاین به عنوان راههای غیررسمی ادامه تحصیل مورد استفاده برخی خانوادهها و آموزگاران قرار گرفته است. با این حال، این روشها به دلیل محدودیت امکانات و شرایط امنیتی نمیتوانند به طور کامل جایگزین آموزش رسمی شوند.
روایتهای ارائهشده در این گزارش همچنین نشان میدهد که آموزگاران و دانشآموزان برای ادامه این فعالیتها با چالشهای متفاوتی مواجهاند. این چالشها از دسترسی به منابع آموزشی و اینترنت تا نگرانیهای امنیتی و نبود فضای آموزشی مناسب را شامل میشود.
با ادامه ممنوعیت آموزش دختران بالاتر از صنف ششم، آموزش غیررسمی همچنان یکی از گزینههایی است که برخی خانوادهها و آموزگاران برای حفظ ارتباط دختران با درس از آن استفاده میکنند. اما ادامه این وضعیت، همزمان پرسشهایی درباره کیفیت، دوام و امنیت این شیوههای آموزشی مطرح میکند.
