گزارش ح.س.ر
هم‌زمان با ۱۵ سپتامبر، روز جهانی دموکراسی، افغانستان در شرایطی این مناسبت جهانی را پشت سر می‌گذارد که ارزیابی‌های نهادهای معتبر بین‌المللی، از وضعیت بسیار وخیم حقوق سیاسی، آزادی‌های مدنی، آزادی رسانه‌ها و مشارکت عمومی در این کشور حکایت دارد.
پس از بازگشت طالبان به قدرت در اوت ۲۰۲۱، ساختار سیاسی مبتنی بر انتخابات و نهادهای منتخب جمهوری اسلامی افغانستان فروپاشید و فضای فعالیت سیاسی، مدنی و رسانه‌ای به‌شدت محدود شد.
آخرین ارزیابی سازمان «فریدم هاوس» در گزارش Freedom in the World 2026 افغانستان را با تنها ۸ امتیاز از ۱۰۰ در گروه کشورهای «غیرآزاد» قرار می‌دهد. در این ارزیابی، افغانستان در بخش حقوق سیاسی تنها یک امتیاز از ۴۰ و در بخش آزادی‌های مدنی ۷ امتیاز از ۶۰ به دست آورده است.
این ارقام افغانستان را در زمره کشورهایی قرار می‌دهد که شهروندان آن کمترین میزان امکان مشارکت آزادانه در تعیین سرنوشت سیاسی خود را دارند.
پایان انتخابات و نهادهای انتخابی
یکی از مهم‌ترین نشانه‌های عقب‌گرد سیاسی افغانستان، از میان رفتن سازوکارهای انتخاباتی و نهادهای نمایندگی است.
در دوره جمهوری، ریاست‌جمهوری، پارلمان و شوراهای منتخب از طریق انتخابات شکل می‌گرفتند و احزاب و جریان‌های سیاسی، هرچند با مشکلات و محدودیت‌های متعدد، امکان فعالیت داشتند.
اما پس از بازگشت طالبان، این ساختار کنار گذاشته شد و حکومت فعلی بر مبنای انتخابات عمومی و رقابت سیاسی شکل نگرفته است.
در نتیجه، شهروندان افغانستان در حال حاضر امکان انتخاب مستقیم رهبران سیاسی خود از طریق یک انتخابات ملی آزاد، رقابتی و فراگیر را ندارند.
این تحول، یکی از بنیادی‌ترین تفاوت‌های افغانستان امروز با نظام سیاسی پیش از اوت ۲۰۲۱ است.
افغانستان در پایین‌ترین سطح شاخص دموکراسی
شاخص دموکراسی «اکونومیست اینتلی جنس یونیت» یا EIU Democracy Index، دموکراسی کشورها را بر اساس پنج مؤلفه اصلی بررسی می‌کند: فرآیند انتخاباتی و کثرت‌گرایی، عملکرد حکومت، مشارکت سیاسی، فرهنگ سیاسی و آزادی‌های مدنی.
در آخرین شاخص منتشرشده برای سال ۲۰۲۴، افغانستان با امتیاز ۰٫۲۵ از ۱۰ در رتبه ۱۶۷ از ۱۶۷ کشور و قلمرو قرار گرفت؛
پایین‌ترین جایگاه در جدول جهانی.
گزارش EIU افغانستان را در رده رژیم‌های اقتدارگرا قرار داده است. این وضعیت نشان‌دهنده فروپاشی تقریباً کامل مؤلفه‌هایی است که این شاخص برای سنجش دموکراسی مورد استفاده قرار می‌دهد.
EIU در سال ۲۰۲۵ نیز گزارش جدید شاخص دموکراسی را منتشر کرده و ارزیابی‌های آن همچنان مبنای مهمی برای بررسی وضعیت دموکراسی در جهان است.
آزادی رسانه؛ افغانستان در میان آخرین کشورهای جهان
یکی دیگر از شاخص‌های مهم وضعیت سیاسی افغانستان، آزادی رسانه‌هاست.
بر اساس شاخص جهانی آزادی مطبوعات ۲۰۲۶ سازمان گزارشگران بدون مرز، افغانستان در میان ۱۸۰ کشور و قلمرو در رتبه ۱۷۵ قرار دارد و امتیاز آن ۱۹٫۵۱ از ۱۰۰ ثبت شده است.این
گزارشگران بدون مرز می‌گوید پس از بازگشت طالبان به قدرت، مجموعه‌ای از مقررات و سیاست‌ها برای کنترل تصویر حکومت، جلوگیری از نظارت رسانه‌ای بر عملکرد آن و محدود کردن فعالیت مستقل رسانه‌ها اعمال شده است.
این وضعیت در حالی ادامه دارد که رسانه آزاد یکی از ارکان اساسی یک جامعه دموکراتیک محسوب می‌شود؛ زیرا رسانه‌ها وظیفه دارند عملکرد قدرت را بررسی کنند، اطلاعات را در اختیار شهروندان قرار دهند و امکان شکل‌گیری بحث عمومی را فراهم سازند.
جامعه مدنی و فضای سیاسی محدود؛
دموکراسی فقط برگزاری انتخابات نیست. وجود احزاب سیاسی، سازمان‌های مدنی، اعتراضات مسالمت‌آمیز، آزادی بیان و امکان انتقاد از حکومت نیز از عناصر اساسی یک نظام دموکراتیک به شمار می‌روند.
اما در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، فضای فعالیت سیاسی و مدنی به‌شدت محدود شده است.طوریکه بر اساس جدید ترین فرمان حکومت طالبان برگزاری هرنوع تظاهرات را ممنوع اعلام کردند.
فریدم هاوس در ارزیابی خود می‌گوید طالبان فضای سیاسی کشور را بسته و مخالفت با حکومت تحمل نمی‌شود. این نهاد همچنین به محدودیت‌های گسترده علیه زنان و اقلیت‌ها اشاره کرده است.
در چنین شرایطی، امکان ایجاد یک فضای سیاسی رقابتی و شکل‌گیری اپوزیسیون قانونی و سازمان‌یافته بسیار محدود است.
زنان؛ بزرگ‌ترین نماد حذف از مشارکت عمومی
یکی از مهم‌ترین ابعاد بحران حقوق مدنی در افغانستان، وضعیت زنان و دختران است.
محدودیت‌های گسترده بر آموزش، اشتغال، حضور اجتماعی و فعالیت عمومی زنان، بخش بزرگی از جامعه را از مشارکت برابر در زندگی اجتماعی و عمومی محروم کرده است.
این موضوع فقط یک مسئله حقوق زنان نیست؛ بلکه مستقیماً با مفهوم دموکراسی ارتباط دارد.
دموکراسی بر اصل مشارکت شهروندان در تصمیم‌گیری‌های عمومی استوار است. هرچه گروه‌های بیشتری از جامعه از مشارکت سیاسی، اجتماعی، آموزشی و اقتصادی محروم شوند، پایه‌های مشارکت دموکراتیک نیز ضعیف‌تر می‌شود.
از جمهوری انتخاباتی تا حکومت غیرانتخابی:
تحولات پنج سال گذشته را می‌توان یک تغییر بنیادین در ساختار سیاسی افغانستان دانست.
در دوره جمهوری، باوجود جنگ، فساد، ضعف نهادها و مشکلات گسترده انتخاباتی، اصل انتخابات و انتقال قدرت از طریق سازوکارهای انتخاباتی در قانون اساسی به رسمیت شناخته شده بود.
اما پس از سقوط جمهوری، این چارچوب از میان رفت.
به این ترتیب، مسئله افغانستان تنها «کاهش کیفیت دموکراسی» نیست؛ بلکه تغییر نوع نظام سیاسی از یک ساختار انتخاباتی ــ هرچند شکننده ــ به ساختاری غیرانتخابی است.
یک نکته مهم؛ مردم افغانستان با حکومت طالبان یکی نیستند
در بررسی وضعیت دموکراسی افغانستان، تفکیک میان مردم افغانستان و ساختار حاکمیت طالبان اهمیت اساسی دارد.
وقتی نهادهای بین‌المللی افغانستان را در پایین‌ترین رده‌های شاخص‌های آزادی و دموکراسی قرار می‌دهند، منظور وضعیت نهادهای سیاسی، حقوق و آزادی‌های موجود در کشور تحت حکومت فعلی است؛ نه اینکه مردم افغانستان فاقد علاقه یا خواست برای دموکراسی هستند.
بنابراین، دقیق‌تر است گفته شود:
«افغانستان تحت حاکمیت طالبان در پایین‌ترین سطوح شاخص‌های جهانی دموکراسی و آزادی قرار دارد.»
افغانستان و روز جهانی دموکراسی
۱۵ سپتامبر از سوی سازمان ملل متحد به عنوان روز جهانی دموکراسی گرامی داشته می‌شود؛ روزی برای تأکید بر اهمیت مشارکت مردم، حقوق بشر، حاکمیت قانون و حکومت پاسخ‌گو.
اما برای افغانستان، این روز در سال ۲۰۲۶ تصویری متفاوت دارد.
کشوری که تا چند سال پیش انتخابات ریاست‌جمهوری و پارلمانی برگزار می‌کرد، امروز فاقد پارلمان منتخب و انتخابات ملی رقابتی است.
کشوری که ده‌ها شبکه تلویزیونی، رادیویی و رسانه چاپی داشت، اکنون یکی از دشوارترین محیط‌های جهان برای فعالیت خبرنگاران و رسانه‌ها محسوب می‌شود.
و کشوری که زنان در پارلمان، دولت، رسانه‌ها، دانشگاه‌ها و نهادهای مدنی حضور داشتند، اکنون شاهد محدودیت‌های گسترده علیه مشارکت زنان در عرصه عمومی است.
ارقام کلیدی
شاخص| وضعیت افغانستان
Freedom in the World 2026| ۸ از ۱۰۰
وضعیت در Freedom House|
حقوق سیاسی غیر آزاد| ۱ از ۴۰
آزادی‌های مدنی| ۷ از ۶۰
آزادی مطبوعات درسال ۲۰۲۶| ۱۷۵ از ۱۸۰
امتیاز آزادی مطبوعات از سال۲۰۲۶| ۱۹٫۵۱ از ۱۰۰
Democracy Index 2024| ۱۶۷ از ۱۶۷
امتیاز دموکراسی EIU 2024| ۰٫۲۵ از ۱۰
روز جهانی دموکراسی در سال ۲۰۲۶ برای افغانستان یادآور فاصله عمیقی است که میان ساختار سیاسی کنونی و معیارهای اساسی دموکراسی ایجاد شده است.
ارزیابی‌های بین‌المللی در حوزه‌های مختلف ــ از آزادی سیاسی و مدنی گرفته تا آزادی مطبوعات ــ تصویری تقریباً مشابه ارائه می‌کنند: افغانستان تحت حاکمیت طالبان در شمار محدودترین نظام‌های سیاسی جهان قرار دارد.
نبود انتخابات ملی رقابتی، حذف نهادهای منتخب، محدودیت فعالیت سیاسی، فشار بر رسانه‌ها، محدود شدن فضای مدنی و محرومیت گسترده زنان از مشارکت عمومی، مجموعه‌ای از عواملی هستند که بحران دموکراسی در افغانستان را شکل داده‌اند.
با این حال، آینده سیاسی افغانستان را نمی‌توان صرفاً از روی شاخص‌های امروز تعیین کرد. پرسش اصلی برای آینده این است که آیا افغانستان می‌تواند بار دیگر به سمت ساختاری حرکت کند که در آن رأی مردم، مشارکت سیاسی، آزادی بیان، رسانه مستقل، حقوق برابر شهروندان و انتقال مسالمت‌آمیز قدرت جایگاه اساسی داشته باشد یا خیر.
در روز جهانی دموکراسی، این پرسش همچنان یکی ۱۵ سپتامبر؛ روز جهانی دموکراسی
هم‌زمان با ۱۵ سپتامبر، روز جهانی دموکراسی، افغانستان در شرایطی این مناسبت جهانی را پشت سر می‌گذارد که ارزیابی‌های نهادهای معتبر بین‌المللی، از وضعیت بسیار وخیم حقوق سیاسی، آزادی‌های مدنی، آزادی رسانه‌ها و مشارکت عمومی در این کشور حکایت دارد.
پس از بازگشت طالبان به قدرت در اوت ۲۰۲۱، ساختار سیاسی مبتنی بر انتخابات و نهادهای منتخب جمهوری اسلامی افغانستان فروپاشید و فضای فعالیت سیاسی، مدنی و رسانه‌ای به‌شدت محدود شد.
آخرین ارزیابی سازمان «فریدم هاوس» در گزارش Freedom in the World 2026 افغانستان را با تنها ۸ امتیاز از ۱۰۰ در گروه کشورهای «غیرآزاد» قرار می‌دهد. در این ارزیابی، افغانستان در بخش حقوق سیاسی تنها یک امتیاز از ۴۰ و در بخش آزادی‌های مدنی ۷ امتیاز از ۶۰ به دست آورده است.
این ارقام افغانستان را در زمره کشورهایی قرار می‌دهد که شهروندان آن کمترین میزان امکان مشارکت آزادانه در تعیین سرنوشت سیاسی خود را دارند.
پایان انتخابات و نهادهای انتخابی
یکی از مهم‌ترین نشانه‌های عقب‌گرد سیاسی افغانستان، از میان رفتن سازوکارهای انتخاباتی و نهادهای نمایندگی است.
در دوره جمهوری، ریاست‌جمهوری، پارلمان و شوراهای منتخب از طریق انتخابات شکل می‌گرفتند و احزاب و جریان‌های سیاسی، هرچند با مشکلات و محدودیت‌های متعدد، امکان فعالیت داشتند.
اما پس از بازگشت طالبان، این ساختار کنار گذاشته شد و حکومت فعلی بر مبنای انتخابات عمومی و رقابت سیاسی شکل نگرفته است.
در نتیجه، شهروندان افغانستان در حال حاضر امکان انتخاب مستقیم رهبران سیاسی خود از طریق یک انتخابات ملی آزاد، رقابتی و فراگیر را ندارند.
این تحول، یکی از بنیادی‌ترین تفاوت‌های افغانستان امروز با نظام سیاسی پیش از اوت ۲۰۲۱ است.
افغانستان در پایین‌ترین سطح شاخص دموکراسی
شاخص دموکراسی «اکونومیست اینتلی جنس یونیت» یا EIU Democracy Index، دموکراسی کشورها را بر اساس پنج مؤلفه اصلی بررسی می‌کند: فرآیند انتخاباتی و کثرت‌گرایی، عملکرد حکومت، مشارکت سیاسی، فرهنگ سیاسی و آزادی‌های مدنی.
در آخرین شاخص منتشرشده برای سال ۲۰۲۴، افغانستان با امتیاز ۰٫۲۵ از ۱۰ در رتبه ۱۶۷ از ۱۶۷ کشور و قلمرو قرار گرفت؛
پایین‌ترین جایگاه در جدول جهانی.
گزارش EIU افغانستان را در رده رژیم‌های اقتدارگرا قرار داده است. این وضعیت نشان‌دهنده فروپاشی تقریباً کامل مؤلفه‌هایی است که این شاخص برای سنجش دموکراسی مورد استفاده قرار می‌دهد.
EIU در سال ۲۰۲۵ نیز گزارش جدید شاخص دموکراسی را منتشر کرده و ارزیابی‌های آن همچنان مبنای مهمی برای بررسی وضعیت دموکراسی در جهان است.
آزادی رسانه؛ افغانستان در میان آخرین کشورهای جهان
یکی دیگر از شاخص‌های مهم وضعیت سیاسی افغانستان، آزادی رسانه‌هاست.
بر اساس شاخص جهانی آزادی مطبوعات ۲۰۲۶ سازمان گزارشگران بدون مرز، افغانستان در میان ۱۸۰ کشور و قلمرو در رتبه ۱۷۵ قرار دارد و امتیاز آن ۱۹٫۵۱ از ۱۰۰ ثبت شده است.این
گزارشگران بدون مرز می‌گوید پس از بازگشت طالبان به قدرت، مجموعه‌ای از مقررات و سیاست‌ها برای کنترل تصویر حکومت، جلوگیری از نظارت رسانه‌ای بر عملکرد آن و محدود کردن فعالیت مستقل رسانه‌ها اعمال شده است.
این وضعیت در حالی ادامه دارد که رسانه آزاد یکی از ارکان اساسی یک جامعه دموکراتیک محسوب می‌شود؛ زیرا رسانه‌ها وظیفه دارند عملکرد قدرت را بررسی کنند، اطلاعات را در اختیار شهروندان قرار دهند و امکان شکل‌گیری بحث عمومی را فراهم سازند.
جامعه مدنی و فضای سیاسی محدود؛
دموکراسی فقط برگزاری انتخابات نیست. وجود احزاب سیاسی، سازمان‌های مدنی، اعتراضات مسالمت‌آمیز، آزادی بیان و امکان انتقاد از حکومت نیز از عناصر اساسی یک نظام دموکراتیک به شمار می‌روند.
اما در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، فضای فعالیت سیاسی و مدنی به‌شدت محدود شده است.طوریکه بر اساس جدید ترین فرمان حکومت طالبان برگزاری هرنوع تظاهرات را ممنوع اعلام کردند.
فریدم هاوس در ارزیابی خود می‌گوید طالبان فضای سیاسی کشور را بسته و مخالفت با حکومت تحمل نمی‌شود. این نهاد همچنین به محدودیت‌های گسترده علیه زنان و اقلیت‌ها اشاره کرده است.
در چنین شرایطی، امکان ایجاد یک فضای سیاسی رقابتی و شکل‌گیری اپوزیسیون قانونی و سازمان‌یافته بسیار محدود است.
زنان؛ بزرگ‌ترین نماد حذف از مشارکت عمومی
یکی از مهم‌ترین ابعاد بحران حقوق مدنی در افغانستان، وضعیت زنان و دختران است.
محدودیت‌های گسترده بر آموزش، اشتغال، حضور اجتماعی و فعالیت عمومی زنان، بخش بزرگی از جامعه را از مشارکت برابر در زندگی اجتماعی و عمومی محروم کرده است.
این موضوع فقط یک مسئله حقوق زنان نیست؛ بلکه مستقیماً با مفهوم دموکراسی ارتباط دارد.
دموکراسی بر اصل مشارکت شهروندان در تصمیم‌گیری‌های عمومی استوار است. هرچه گروه‌های بیشتری از جامعه از مشارکت سیاسی، اجتماعی، آموزشی و اقتصادی محروم شوند، پایه‌های مشارکت دموکراتیک نیز ضعیف‌تر می‌شود.
از جمهوری انتخاباتی تا حکومت غیرانتخابی:
تحولات پنج سال گذشته را می‌توان یک تغییر بنیادین در ساختار سیاسی افغانستان دانست.
در دوره جمهوری، باوجود جنگ، فساد، ضعف نهادها و مشکلات گسترده انتخاباتی، اصل انتخابات و انتقال قدرت از طریق سازوکارهای انتخاباتی در قانون اساسی به رسمیت شناخته شده بود.
اما پس از سقوط جمهوری، این چارچوب از میان رفت.
به این ترتیب، مسئله افغانستان تنها «کاهش کیفیت دموکراسی» نیست؛ بلکه تغییر نوع نظام سیاسی از یک ساختار انتخاباتی ــ هرچند شکننده ــ به ساختاری غیرانتخابی است.
یک نکته مهم؛ مردم افغانستان با حکومت طالبان یکی نیستند
در بررسی وضعیت دموکراسی افغانستان، تفکیک میان مردم افغانستان و ساختار حاکمیت طالبان اهمیت اساسی دارد.
وقتی نهادهای بین‌المللی افغانستان را در پایین‌ترین رده‌های شاخص‌های آزادی و دموکراسی قرار می‌دهند، منظور وضعیت نهادهای سیاسی، حقوق و آزادی‌های موجود در کشور تحت حکومت فعلی است؛ نه اینکه مردم افغانستان فاقد علاقه یا خواست برای دموکراسی هستند.
بنابراین، دقیق‌تر است گفته شود:
«افغانستان تحت حاکمیت طالبان در پایین‌ترین سطوح شاخص‌های جهانی دموکراسی و آزادی قرار دارد.»
افغانستان و روز جهانی دموکراسی
۱۵ سپتامبر از سوی سازمان ملل متحد به عنوان روز جهانی دموکراسی گرامی داشته می‌شود؛ روزی برای تأکید بر اهمیت مشارکت مردم، حقوق بشر، حاکمیت قانون و حکومت پاسخ‌گو.
اما برای افغانستان، این روز در سال ۲۰۲۶ تصویری متفاوت دارد.
کشوری که تا چند سال پیش انتخابات ریاست‌جمهوری و پارلمانی برگزار می‌کرد، امروز فاقد پارلمان منتخب و انتخابات ملی رقابتی است.
کشوری که ده‌ها شبکه تلویزیونی، رادیویی و رسانه چاپی داشت، اکنون یکی از دشوارترین محیط‌های جهان برای فعالیت خبرنگاران و رسانه‌ها محسوب می‌شود.
و کشوری که زنان در پارلمان، دولت، رسانه‌ها، دانشگاه‌ها و نهادهای مدنی حضور داشتند، اکنون شاهد محدودیت‌های گسترده علیه مشارکت زنان در عرصه عمومی است.
ارقام کلیدی
شاخص| وضعیت افغانستان
Freedom in the World 2026| ۸ از ۱۰۰
وضعیت در Freedom House|
حقوق سیاسی غیر آزاد| ۱ از ۴۰
آزادی‌های مدنی| ۷ از ۶۰
آزادی مطبوعات درسال ۲۰۲۶| ۱۷۵ از ۱۸۰
امتیاز آزادی مطبوعات از سال۲۰۲۶| ۱۹٫۵۱ از ۱۰۰
Democracy Index 2024| ۱۶۷ از ۱۶۷
امتیاز دموکراسی EIU 2024| ۰٫۲۵ از ۱۰
روز جهانی دموکراسی در سال ۲۰۲۶ برای افغانستان یادآور فاصله عمیقی است که میان ساختار سیاسی کنونی و معیارهای اساسی دموکراسی ایجاد شده است.
ارزیابی‌های بین‌المللی در حوزه‌های مختلف ــ از آزادی سیاسی و مدنی گرفته تا آزادی مطبوعات ــ تصویری تقریباً مشابه ارائه می‌کنند: افغانستان تحت حاکمیت طالبان در شمار محدودترین نظام‌های سیاسی جهان قرار دارد.
نبود انتخابات ملی رقابتی، حذف نهادهای منتخب، محدودیت فعالیت سیاسی، فشار بر رسانه‌ها، محدود شدن فضای مدنی و محرومیت گسترده زنان از مشارکت عمومی، مجموعه‌ای از عواملی هستند که بحران دموکراسی در افغانستان را شکل داده‌اند.
با این حال، آینده سیاسی افغانستان را نمی‌توان صرفاً از روی شاخص‌های امروز تعیین کرد. پرسش اصلی برای آینده این است که آیا افغانستان می‌تواند بار دیگر به سمت ساختاری حرکت کند که در آن رأی مردم، مشارکت سیاسی، آزادی بیان، رسانه مستقل، حقوق برابر شهروندان و انتقال مسالمت‌آمیز قدرت جایگاه اساسی داشته باشد یا خیر.
در روز جهانی دموکراسی، این پرسش همچنان یکی از مهم‌ترین پرسش‌های سیاسی درباره آینده افغانستان است.
