در گوشههای مختلف افغانستان هنوز دخترانی زندگی میکنند که پیش از آنکه کودکی خود را تجربه کنند، وارد زندگی زناشویی میشوند. دخترانی که بهجای نشستن پشت میز مکتب، ناگزیر مسئولیتهای سنگین یک خانواده را بر دوش میگیرند. کودکهمسری تنها یک رسم اجتماعی یا یک تصمیم خانوادگی نیست؛ این پدیده به یکی از جدیترین چالشهای حقوق بشری کشور تبدیل شده و آثار آن تا سالها بر زندگی قربانیان و جامعه باقی میماند.
در سالهای اخیر با گسترش فقر بیکاری بحران اقتصادی محدودیتهای آموزشی و افزایش آسیب پذیری خانوادهها نگرانیها درباره افزایش ازدواجهای زیر سن قانونی در افغانستان بیشتر شده است. بسیاری از نهادهای مدافع حقوق بشر هشدار دادهاند که شرایط دشوار اقتصادی برخی خانوادهها را به سمت تصمیمهایی سوق داده که پیامدهای سنگینی برای کودکان بهویژه دختران به همراه دارد.
*کودکهمسری چیست*؟
کودک همسری به ازدواجی گفته میشود که یکی یا هر دو طرف آن زیر ۱۸ سال سن داشته باشند. در چنین شرایطی کودک هنوز از نظر جسمی روانی عاطفی و اجتماعی به مرحلهای نرسیده است که بتواند درباره آینده خود تصمیمی آگاهانه و مستقل بگیرد.
رضایت واقعی زمانی معنا پیدا میکند که فرد از بلوغ فکری و آزادی انتخاب برخوردار باشد. بسیاری از ازدواجهای زیر سن در افغانستان در فضایی شکل میگیرند که کودک عملاً امکان مخالفت یا انتخاب آزادانه ندارد.
*چرا کودکهمسری در افغانستان ادامه دارد*؟
فقر و مشکلات اقتصادی
فقر یکی از مهمترین عوامل گسترش کودکهمسری است. برخی خانوادهها به دلیل ناتوانی در تأمین هزینههای زندگی ازدواج زودهنگام دختران را راهی برای کاهش فشار اقتصادی میدانند. در بعضی موارد دریافت شیربها یا کمک های مالی نیز در این تصمیم نقش دارد.
*محرومیت از آموزش*
آموزش یکی از موثرترین ابزارهای جلوگیری از کودک همسری است. هرچه دسترسی دختران به آموزش محدودتر شود احتمال ازدواج زودهنگام آنان افزایش مییابد. زمانی که مسیر تحصیل بسته یا دشوار شود بسیاری از خانوادهها ازدواج را تنها گزینه موجود برای دختران خود تصور میکنند.
*سنت ها و باورهای اجتماعی*
در برخی مناطق هنوز نگرشهایی وجود دارد که ازدواج زودهنگام را امری عادی یا حتی مطلوب میدانند. فشارهای اجتماعی نگرانی درباره آبرو یا ترس از قضاوت دیگران گاهی خانوادهها را به تصمیمهایی سوق میدهد که منافع کودک در آن نادیده گرفته میشود.
*ناامنی و بیثباتی*
سالها جنگ آوارگی و بحرانهای انسانی ساختار بسیاری از خانوادهها را آسیبپذیر کرده است. در چنین شرایطی برخی خانوادهها تصور میکنند ازدواج زودهنگام میتواند امنیت بیشتری برای دختران فراهم کند در حالی که واقعیت اغلب خلاف آن را نشان میدهد.
*پیامدهای کودکهمسری*
پایان زودهنگام دوران کودکی
دختری که در سن پایین ازدواج میکند ناچار است مسئولیت هایی را بپذیرد که برای آن آماده نیست. او فرصت بازی آموزش رشد شخصیتی و تجربه طبیعی دوران کودکی را از دست میدهد.
*ترک تحصیل و محدود شدن آینده*
بیشتر دخترانی که در سن پایین ازدواج میکنند، از ادامه تحصیل بازمیمانند. این مسئله فرصتهای شغلی، استقلال اقتصادی و مشارکت اجتماعی آنان را در آینده به شدت محدود میکند.
*خطرات جسمی و صحی*
بارداری در سنین پایین با خطرات جدی همراه است. بدن یک کودک یا نوجوان برای بارداری و زایمان آمادگی کامل ندارد و همین موضوع میتواند سلامت مادر و کودک را با تهدیدهای جدی مواجه سازد.
*آسیبهای روانی*
- اضطراب افسردگی احساس تنهایی، ترس و فشارهای روحی از جمله مشکلاتی است که بسیاری از قربانیان کودک همسری تجربه میکنند. دختری که ناگهان از محیط کودکی جدا میشود با مسئولیت هایی روبهرو میگردد که فراتر از توان روانی او است.
*افزایش خطر خشونت*
اختلاف سنی زیاد، وابستگی اقتصادی و نابرابری قدرت در روابط زناشویی کودکان را در برابر خشونت خانوادگی و سوءاستفاده آسیب پذیرتر میکند.
*کودکهمسری از دیدگاه حقوق بشر*
هر کودک حق دارد از آموزش سلامت امنیت و فرصت رشد برخوردار باشد. حق انتخاب آزادانه همسر نیز یکی از حقوق اساسی هر انسان است. هنگامی که یک کودک بدون آمادگی لازم و بدون امکان تصمیمگیری مستقل وارد ازدواج میشود مجموعهای از حقوق بنیادین او در معرض نقض قرار میگیرد.
کودکهمسری تنها مسئله یک فرد یا یک خانواده نیست؛ این پدیده بر توسعه اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی یک کشور نیز تأثیر میگذارد. جامعهای که کودکانش فرصت رشد و آموزش را از دست بدهند در آینده با چالشهای بزرگتری در زمینه توسعه انسانی روبهرو خواهد شد.
هیچ جامعهای با محروم کردن کودکان از حقوق اساسیشان به پیشرفت دست پیدا نمیکند. آینده افغانستان در گرو نسلی است که بتواند آموزش ببیند، رشد کند و آزادانه درباره زندگی خود تصمیم بگیرد.
نویسنده “فاطمه اکبری”
